2022 ЖЫЛДА МӘМЛЕКЕТМИЗДЕ ХАЛЫҚТЫ ДИЗИМГЕ АЛЫЎ ОТКЕРИЛЕДИ

18.06.2020 12:38:31 514 Баспаға шығарыў

Мәмлекетимиз ғәрезсизликке ерискеннен кейин халықты дизимге алыў илажлары өткерилмеген. Өзбекстан Республикасында бул илажлар соңғы мәрте советлер союзы дәўиринде, анықырағы 1989-жылда өткерилген. Соның ушын ҳәр бир жәмийетте халықты дизимге алыў кеминде 10 жылда шөлкемлестирилиўи тәртипке айланған. Енди бул илаж Өзбекстанда да жолға қойылады. Буның ушын Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2019-жыл 5-февральдағы «Өзбекстан Республикасында 2022-жылда халықты дизимге алыўды өткериў концепциясын тастыйықлаў ҳаққында»ғы Пәрманы тийкар болады. Пәрманның 2-бәнтинде халықты дизимге алыўдың ең баслы белгилери айрықша көрсетилген.

Олар төмендегилерден ибарат, халықты дизимге алыў мәмлекетте жасаўшы барлық халыққа тийисли болған демографик, экономикалық ҳәм социаллық мағлыўматларды жыйнаў, улыўмаластырыў, баҳалаў, анализлеў ҳәм дағаза қылыўдың бирден-бир процессин өз ишине алып, халық ҳаққында мағлыўматлардың тийкарғы дереги есапланады. Аймақларды раўажландырыў ҳәм жәмийеттиң социаллық қорғаўға мүтәж қатламларына жәрдем көрсетиў бойынша сиясий ҳәм басқарыў қарарларын қабыл етиў ушын зәрүр мағлыўматларды алыў имканиятын береди. Бул халықтың санын исенимли есаплаў, сондай-ақ анық белгилеп қойылған бирден-бир есапқа алыу дәўиринде халыктын жынысы, жасы, шаңарақ жағдайы, мағлыўматы, жасаў шәраяты, бәнтлиги, миллети.

Пуқаралығы ҳәмде басқа демографик, социаллық ҳәм экономикалық түрлери бойынша жеке тәртипте есапқа алыў ҳәм толық тәрийиплеўдиң универсал усылын иске түсирген ҳалда рәсмий статистика системасында тийкарғы роль ойнайды. Жоқарыда атап өтилгениндей, бизде жақын 30 жыл даўамында халықты дизимге алыў ис-илажлары әмелге асырылмады. Бул өз нәўбетинде объектив мағлыўматларды жыйнаў ҳәм социал-экономикалық режелерин анық режелестириў мәселелерине саясын салды, әлбетте. Яғный қайжерде ҳәм қашан пүткүл халықты реал қамрап алатуғын емлеўхана қурыў, мектеп қурып питкериў, талапларына сәйкес қәнигеликлер таярлаў сыяқлы социаллық мәселелер пәске тарта баслайды.

Тарийхый дереклерге көре, халықты дизимге алыў әййемги дәўирлерге барып тақалады. Анықланыўынша, мәмлекетлик түрлери менен халыкты өз дәўирине туўры дизимге алыў көринислери пайда болған. Олардың ең тийкарғылары төмендегилер есапланады;

Бириншиден, мәмлекет өзине жүклетилген ўазыйпаларды орынлаўы ушын ғазнасына салық жыйнаў, салықлар қанша түсиўин алдын ала билиў ушын мәмлекетте пуқаралардың дизими зәрүр болған.

Екиншиден, мәмлекетти сыртқы – ишки жаўдан сақлаў ушын ҳарбий әскер ҳәм сәркардалар зәрүраты болған. Олардың саны қанша, жасы нешеде екенлигин билиў ушын халықты дизимге алыў талабы пайда болған.

Халықты дизимге алыў әййемли Египет, Афина, Рим ҳәм Қытайда пайда болған. Кейин ала булл тәртип Европа мәмлекетлеринде де жолға қойылған.

Ҳәзирги күнге келип, дүнья тәжирийбесинде халыкты дизимге алыў ҳәр қыйлы ҳәм ҳәр түрли формада алып барылады. Ҳәрбир мәмлекет өз географик жайласыўы ҳәм миллий қурамынан келип шыққан ҳалда бул процессти шөлкемлестиреди. Бирақ пүткүл инсаният ушын улыўма көрсеткишлери бар болып, ол халықты дизимге алыў дәстүри деп аталады. Дәстүрде дизимге алыў анкетасы керекли хабар қуралы есапланады. Бул анкета халық ҳаққында мағлыўматларды алыў ушын зәрүр болған сораўлардан ибарат болады.

Бул мысалы; мәнзили, турақлы ямаса ўақтынша жасаў жайы; демографик жағдайы: жынысы, жасы, шаңарақлығы; Пуқаралығы: миллети мағлыўматы, диний саўатлылығы ҳәм усы сыяқлы сораўлардан ибарат.

Сырт елдеги дереклерди үйрениў ҳәм анализлеў процессиндеги нәтийжелеримизге таянып, халықты дизимге алыўға төмендегише тәрийп бериледи: «Халықты дизимге алыў – айрықша бир мәмлекет халқының шекленген бир бөлеги ямаса толық барлығының белгили бир дәўир жағдайына байланыслы болған социаллық, экономик ва демографик көрсеткишлерин жыйнаў, оларға ислеў бериў ҳәм анализлеў нәтийжесинде топланған мағлыўматларды дағаза қылыў, баспадан шығарыў ўазыйпасы есапланады».

Президентимиздиң жоқарыда атап өтилген Пәрманының 5-бәнтинде «Өзбекстан Республикасы Мәмлекетлик статистика комитети, Экономика ҳәм санаат министрлиги, Финанс министрлиги, Ишки ислер министрлиги, Әдиллик министрлиги ҳәм басқа тийисли министрликлер ҳәм шөлкемлер менен биргеликте 2019-жыл 1-июльға шекемги мүддетте төмендегилерди нәзерде тутыўшы Өзбекстан Республикасының «Халықты дизимге алыў ҳаққында»ғы Нызам жойбарын ислеп шықсын ҳәм Министрлер Кабинетине киритсин», деп айрықша көрсетилген. Сол себепли баслы ўазыйпа –  усы нызамның дәўир талабына сәйкес ҳәм миллий менталитетимизге сай рәўиште ислеп шығыў ҳәм қабыл етиў болып табылады. Соның ушын халықты дизимге алыў бойынша қабыл етилген концепция талаплары ҳәмде 2022-жылда халықты дизимге алыўды өткериўге байланыслы комплекс ис-илажлары дәстүри өзўақтында толық орынлаў, нәтийжелилиги жоқары болатуғын қосымша шаралар болса, оларды да жедел әмелге асырылыўы мақсетке муўапық. Буның ушын қоңсыларымыздың, сондай-ақ раўажланған мәмлекетлердиң бул бойынша нәтийжели тәжирийбелеринен пайдаланыўымыз шәрт, әлбетте.

Бул бойынша әмелге асырылыўы лазым болған ис-илажлардың жақсы нәтийжеси, жәмийет алдында турған ең баслы машқалаларға айдынлық киритиў имканиятын жаратады.

 

Кегейли районы Статистика бөлими:                                 М.Бекмуратов

18.06.2020 12:38:31 515